“I’m happy that you’re home, papa,” sabi ng aking 6 na taong gulang na anak nang makarating ako sa bahay at nagsimulang makipaglaro sa kanya noong Biyernes. Maaga akong umalis ng bahay at umuwi sa gabi ng araw na iyon dahil ito ay isang partikular na abalang araw ng trabaho para sa akin. Dahil dito, sinira ko ang aking pang-araw-araw na gawain sa paghatid sa kanya sa paaralan at sa pagsundo sa kanya pagkatapos. Ang kanyang mga salita ay masakit dahil ipapaliwanag ko sa kanya na ako ay malayo sa isang paglalakbay sa ibang bansa ng higit sa isang linggo.

Noong nakaraang Lunes, umalis ako patungong Europa para dumalo sa seminar ng mga abogado. Noong bachelor days ko, lagi kong inaabangan ang mga biyahe sa ibang bansa, trabaho man o bakasyon. Ngunit binago tayo ng pamilya sa maraming paraan. Nagbabago ang ating mga priyoridad at hangarin. Ang mga paglalakbay sa ibang bansa—kahit na ang lahat ng pananabik sa mga bagong pasyalan, sariwang karanasan, at masasarap na pagkain—ay hindi na nagtataglay ng parehong pang-akit tulad ng dati, kung dadalhin nang walang pamilya. Ang aking asawa, na nagtatrabaho sa probinsya at makakasama ko at ang aming anak sa lungsod lamang tuwing Sabado at Linggo, ay patuloy na nagrereklamo sa patuloy na kalungkutan na nararamdaman niya na malayo sa kanyang pamilya sa halos buong linggo. Nalalasahan ko ang emosyonal na sakit na sinasabi niya sa tuwing wala ako sa mga biyahe.

Ang unang bahagi ng aking paglipad ay nagdala sa akin sa Dubai sa Gitnang Silangan, bilang isang stopover. Mahigit kalahati ng mga kasama kong pasahero ay mga overseas Filipino worker (OFW) na malamang na naiwan ang mga anak at asawa. Bago kami umalis, narinig ko ang isang ina na nakaupo sa likuran ko na gumagawa ng huling minutong tawag sa telepono na nagbibigay ng mga tagubilin at nagpapaalam sa kanyang mga anak, na tinitiyak na tatawagan niya sila araw-araw. Nakakadurog ng puso na marinig ang pagbigkas ng ina ng mga salita ng pagmamahal sa kanyang mga anak at pag-aliw sa kanila.

Ang paghihiwalay namin ng aking asawa ay walang halaga kumpara sa mahabang panahon ng pagkakahiwalay ng pamilya na tinitiis ng aming mga OFW. Milyon-milyong kapwa nating Pilipino ang napipilitang magtrabaho sa ibang bansa, na iniiwan ang kanilang mga anak at asawa sa bahay. Hindi nila nakikita ang kanilang mga pamilya sa loob ng maraming taon, at sa mas masahol pa, higit sa isang dekada. Lumalaki ang kanilang mga anak na walang emosyonal na suporta at koneksyon sa kanilang mga magulang na, sa ilalim ng normal na mga pangyayari, ay dapat na palaging nasa tabi nila. Ang epekto sa lipunan ng isang malaking bahagi ng ating mga tao na nagiging nasa hustong gulang ay tinanggihan ang presensya, patnubay, at pakiramdam ng seguridad na maaari lamang magmula sa isang kumpletong hanay ng pamilya, ay hindi maaaring maging maliit. Kinakatawan nito ang isang malaking restructuring ng pamilya bilang mahalagang nucleus ng ating mga komunidad.

Ang aming anak ay isang hyperactive na maliit na bata, na parang isang espongha na sumisipsip at ginagaya ang mga salita at kilos ng kanyang mga magulang. At tulad ng sinumang bata sa kanyang edad, sinusubok niya ang mga limitasyon ng kung ano ang pinapayagan niyang gawin, madalas na binubuwisan ang aming pasensya. Ang mga bata ay hinuhubog ng patuloy na pagsipsip at pagtulak ng mga hangganan laban sa kanilang mga magulang na dalawang tao sa mundong ito na may pinakamalaking pag-aalala para sa kanilang kapakanan. Bilang karagdagan sa pagdadala sa kanila sa mundong ito, ang paghubog sa ating mga anak sa hinaharap na mga tao na gusto natin na sila ay maging, ay ang pinakamalapit na maaari nating, kanilang mga magulang, upang maging mga diyos. Hinuhubog natin ang mga personalidad ng ating mga anak dahil tayo ay mga diyos sa kanilang mga mata. Ang mga bata na lumaki na pinagkaitan ng presensya ng isa o parehong mga magulang ay pinagkaitan ng mga paglilingkod ng kailangang-kailangan na pares ng mga diyos na dapat magkasamang humuhubog sa kanilang buhay.

Marami sa atin ang maaaring mag-isip na ang pinakamalaking pinsalang dulot ng masasamang pinuno na mayroon tayo ay ang mga nakikita natin—hindi maaasahang mga serbisyong pampubliko, may sira na imprastraktura, at iba pa. Ngunit iyan ay mga dulo lamang ng malaking bato ng yelo o mga pinsala sa ibabaw na dinaranas ng ating bansa dahil sa uri ng mga tao na sumisiksik sa ating mga koridor ng kapangyarihan. Gayunpaman, ang pinakamasamang kahihinatnan ng pagkakaroon ng masasamang pinuno ay ang diaspora ng milyun-milyong tao at ang pag-agaw ng mga modelo ng magulang na pinilit sa mga anak na iniwan nila. Ang ating bansa ay labis na dumudugo sa mga tao, at ang malawakang paglabas na nagaganap ay nagdudulot ng kalituhan sa uri ng mga mamamayan na tutukuyin ang ating kinabukasan. Ito ang hindi maarok na pinsala, na nakatago sa ilalim ng ibabaw, na muling tinutukoy ang ating lipunan.

Kinaumagahan pagkarating ko sa Netherlands, bumaba ako sa restaurant ng hotel para mag-almusal. Isang buffet na may iba’t ibang masasarap na karne, keso, tinapay, prutas, at mga produkto ng gatas ang sumalubong sa akin. Pagkain ng aking nag-iisa, nag-asam ako ng bangsilog na almusal kasama ang aking asawa at anak.